Sakarya'nın en sağlam zemini neresi ?

Melis

Yeni Üye
SAKARYA'NIN EN SAĞLAM ZEMİNİ NERESİ? SERDİVAN, ADAPAZARI VE DİĞER İLÇELER ÜZERİNE GERÇEKÇİ BİR DEPREM DEĞERLENDİRMESİ

Sakarya'da ev almak, kiraya çıkmak ya da ailesiyle birlikte uzun yıllar yaşayabileceği güvenli bir yer aramak isteyenlerin aklındaki en önemli sorulardan biri şu: Bu şehirde deprem açısından zemini en sağlam yer neresi? Özellikle 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi'nin hafızalarda bıraktığı izler düşünüldüğünde, bu sorunun yalnızca emlak fiyatlarıyla veya mahallelerin görünümüyle açıklanamayacağı açık.

Kimi arkadaşlarımız yüksek katlı bir binada oturmayı düşünürken önce zeminin taşıma kapasitesini sorguluyor. Kimileri ise çocuklarının okula güvenle gidip gelebileceği, deprem sonrasında yolların kapanmayacağı ve aile büyüklerine ulaşmanın zorlaşmayacağı bir mahalle arıyor. Aslında bu iki yaklaşım da aynı noktada buluşuyor: Güvenli bir yaşam alanı seçmek.

Mevcut resmî planlama belgelerinde öne çıkan yerlerden biri Serdivan'ın yüksek kesimleri ve kaya ortamlarının bulunduğu bazı mahalleleri. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Bir ilçenin genel olarak avantajlı kabul edilmesi, o ilçedeki her parselin güvenli olduğu anlamına gelmiyor. Sakarya'nın zemin yapısını doğru değerlendirmek için jeoloji, deprem mühendisliği, şehir planlaması ve mevcut binaların durumunu birlikte ele almak gerekiyor.

1. SAKARYA'DA ZEMİN AÇISINDAN ÖNE ÇIKAN YER NERESİ?

Sakarya Büyükşehir Belediyesi Deprem Risk Azaltma ve Kentsel Dönüşüm Dairesi Başkanlığının 2020 tarihli çalışmasına atıf yapan Sakarya İl Afet Risk Azaltma Planı'nda (İRAP), bazı yerleşim alanları zemin özelliklerine göre sınıflandırılıyor.

Raporda özellikle şu bölgeler dikkat çekiyor:

• Serdivan'ın yükseltinin arttığı güney ve kuzeybatı kesimleri.

• Serdivan'da Otuzikievler, Beşköprü, Kemalpaşa, Esentepe ve Selahiye mahallelerinin büyük bölümü.

• Adapazarı'nda Tekeler ve Dağdibi mahallelerinin bazı bölümleri.

• Maltepe Mahallesi'nin E-5 kara yolunun kuzeyinde kalan kesimi.

Raporda, Serdivan'ın yerleşime uygunluk açısından zemini en sağlam ilçelerden biri olarak öne çıktığı belirtiliyor. Ayrıca bazı alanlar kaya ortamları olarak tanımlanan UA-2 kategorisinde gösteriliyor. Buradaki UA-2 ifadesi, ilgili planlama çalışmasındaki uygun alan sınıflandırmasıdır; tek başına her bina için deprem güvenliği belgesi değildir.

Kaynak: Sakarya AFAD, Sakarya İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP), yerleşime uygunluk haritası ve ilgili açıklamalar, s. 82.


Buradan çıkarılabilecek sonuç, Serdivan'ın özellikle yükseltinin arttığı ve kaya ortamlarının bulunduğu kesimlerinin araştırmaya değer olduğudur. Fakat yalnızca ilçe adına bakarak karar vermek doğru olmaz. Aynı mahallede bile bir parselin zemini diğerinden farklı olabilir.

2. ADAPAZARI MERKEZİNİN ZEMİNİ NEDEN TARTIŞILIYOR?

Adapazarı merkezinin deprem açısından değerlendirilmesinde en önemli konulardan biri, alüvyon adı verilen genç jeolojik birikimlerdir.

Alüvyon; akarsuların taşıdığı kum, silt, kil ve çakıl gibi malzemelerin zaman içinde birikmesiyle oluşur. Bu malzemelerin yoğunluğu, tane boyutu, suya doygunluğu ve tabakaların kalınlığı bölgeden bölgeye değişebilir. Dolayısıyla alüvyon bulunan her yer otomatik olarak güvensiz değildir; ancak gevşek ve suya doygun bazı tabakalar deprem sırasında önemli sorunlara yol açabilir.

Sakarya Üniversitesinin açık erişim arşivinde bulunan bir akademik çalışmada, Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğünün (MTA) 1/250.000 ölçekli çökellerin sıvılaşmaya yatkınlığı haritası inceleniyor. Çalışmada Adapazarı, Erenler, Serdivan ve Arifiye'den oluşan yoğun yerleşim alanlarının sıvılaşmaya yatkınlığı yüksek veya çok yüksek olarak sınıflandırılan çökellerle ilişkili olduğu belirtiliyor.

Burada iki ayrıntı önemli. Birincisi, söz konusu harita 1/250.000 ölçeklidir. Bu ölçekteki bölgesel bir harita, tek bir binanın temelinin hangi koşullarda davranacağını belirlemek için yeterli değildir. İkincisi, Serdivan'ın bazı yüksek ve kayalık kesimlerinin avantajlı olması, Serdivan ilçesinin tamamında sıvılaşma veya zemin büyütmesi riskinin bulunmadığı anlamına gelmez.

Kaynak: Sakarya Üniversitesi Açık Erişim Sistemi, Sakarya ilinin yükselti ve sıvılaşma özelliklerini ele alan akademik çalışma.


Adapazarı merkezinde ev arayan birinin yalnızca binanın yeni yapılmış olmasına bakması bu nedenle yeterli değil. Zemin etüdü, temel sistemi, yeraltı suyu koşulları ve binanın deprem yönetmeliğine uygunluğu birlikte değerlendirilmelidir.

3. SERDİVAN'IN YÜKSEK KESİMLERİ NEDEN AVANTAJLI OLABİLİR?

Zeminin deprem davranışı ile arazinin yüksekliği aynı şey değildir. Yüksek bir noktada bulunmak, tek başına depremden korunmayı garanti etmez. Bununla birlikte Sakarya'da bazı yüksek kesimlerin kaya veya daha sıkı jeolojik birimlerle ilişkili olması, bu bölgeleri zemin bakımından araştırmaya değer hâle getirir.

Sert ve sağlam kaya ortamları, genel olarak gevşek ve suya doygun zeminlere kıyasla daha az deformasyon gösterebilir. Ancak kaya zeminde bulunan bir yapının da fay kaynaklı kuvvetli sarsıntıya dayanması gerekir. Ayrıca eğimli arazilerde şev stabilitesi, heyelan, istinat duvarları ve temel tasarımı gibi ayrı mühendislik sorunları ortaya çıkabilir.

Serdivan'da ev araştırırken şu soruların cevaplarını istemek mantıklıdır:

• Binanın bulunduğu parsel kaya üzerinde mi, yoksa dolgu ya da ayrışmış zemin üzerinde mi?

• Yapı için hazırlanmış zemin ve temel etüt raporu var mı?

• Binanın temel sistemi, raporda belirlenen zemin koşullarına uygun mu?

• Arazi eğimliyse şev stabilitesi ve istinat yapıları incelenmiş mi?

• Binanın taşıyıcı sistemi, projeye ve yürürlükteki deprem yönetmeliğine uygun mu?

Bu soruların cevapları, yalnızca mahalle adından çok daha somut bilgiler verir. Bir evin fiyatı yüksek, manzarası güzel veya bulunduğu sokak yeni olabilir; ancak bunların hiçbiri zeminin ya da binanın güvenli olduğunu kanıtlamaz.

4. 1999 DEPREMİ SAKARYA İÇİN NE ANLATIYOR?

Sakarya'da zemin konusunu konuşurken geçmişte yaşanan depremleri göz ardı etmek mümkün değil. Çünkü tarihî örnekler, yalnızca depremin büyüklüğünü değil, yapıların ve yerleşim alanlarının nasıl etkilendiğini de anlamamıza yardımcı oluyor.

Sakarya İl Afet Risk Azaltma Planı'nda yer alan verilere göre, 17 Ağustos 1999 depremi sonrasında il genelinde 45.869 bina incelenmiş. Bu binaların 9.491'i yıkık veya ağır hasarlı, 7.682'si orta hasarlı, 15.168'i az hasarlı olarak kaydedilmiş. Ayrıca 13.528 bina hasarsız olarak sınıflandırılmış. Raporda 3.891 can kaybı ve 10.000'den fazla yaralı bilgisi de aktarılıyor.

Bu rakamları doğru yorumlamak önemli. İncelenen 45.869 bina, raporda belirtilen 110.997 konut ve işyerini kapsayan daha geniş bir yapı stoğuyla ilgili tespit sürecinin parçasıdır. Buradaki sayılar bütün konutların ayrı ayrı bina olduğu anlamına gelmez. Ayrıca tarihî hasar kayıtları, bugünkü her mahalle için doğrudan bir güvenlik puanı olarak kullanılamaz.

Bununla birlikte geçmişte yaşanan hasarlar, yapı kalitesinin ve yerel zemin koşullarının birlikte incelenmesi gerektiğini gösteren önemli bir örnektir.

Kaynak: Sakarya AFAD, Sakarya İl Afet Risk Azaltma Planı, s. 50.

Gerçek hayattan çıkarılabilecek ders şu: Bir bölgede daha önce hasar görülmüş olması, oradaki her yeni binanın güvensiz olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde geçmişte az hasar görülmüş olması da bugün orada bulunan her binanın güvenli olduğunu kanıtlamaz. Yapı yönetmelikleri, temel sistemleri, malzeme kalitesi ve yerel zemin koşulları zaman içinde değişebilir.

5. SIVILAŞMA NEDİR, EV SEÇERKEN NEDEN ÖNEMLİDİR?

Sıvılaşma, deprem sırasında özellikle suya doygun, gevşek kumlu zeminlerde meydana gelebilen bir olaydır. Sarsıntı sırasında zemindeki boşluk suyu basıncı artabilir ve zeminin etkili taşıma kapasitesi ciddi ölçüde azalabilir. Bunun sonucunda binalarda oturma, temel hareketleri ve bazı koşullarda yana doğru yer değiştirme görülebilir.

Burada sık karşılaşılan bir yanlış anlaşılmayı düzeltelim: Her kumlu zemin sıvılaşmaz. Sıvılaşma olasılığı; zeminin tane dağılımına, sıkılığına, yeraltı suyu seviyesine, tabakaların özelliklerine ve depremin oluşturduğu sarsıntıya bağlıdır.

Aynı şekilde zeminin sıvılaşma potansiyelinin yüksek olması, üzerindeki her binanın mutlaka hasar göreceği anlamına gelmez. Temel tasarımı, zemin iyileştirmesi ve yapının mühendislik özellikleri sonucu etkileyebilir.

Sakarya'da bu konu özellikle önem taşıyor; çünkü akademik çalışmalarda kent merkezinin bazı kesimleri, sıvılaşmaya yatkın çökeller bakımından dikkat çekiyor.

Bir daireyi satın almadan veya kiralamadan önce şu belgeleri istemek yerinde olur:

- Parselin zemin ve temel etüt raporu.
 
Üst