Özellikle uyku ihtiyacında belirgin azalma olmasına rağmen kişinin kendisini olağanüstü enerjik hissetmesi, düşüncelerinin hızlanması ve dürtüsel davranışlarının artması, yalnızca uykusuzluk olarak değerlendirilmemelidir. Böyle bir değişim, bipolar bozukluk gibi durumların değerlendirilmesinde önemli olabilir; ancak tanı için diğer belirtiler de incelenmelidir.
[ B ]6. Dikkat Toplamakta, Hatırlamakta ve Karar Vermekte Zorlanmak
Psikolojik durumumuz yalnızca duygularımızı değil, düşünme biçimimizi de etkiler. Yoğun stres altında bir metni tekrar tekrar okumak zorunda kalmak, basit kararları ertelemek veya konuşulanları hatırlamakta zorlanmak mümkündür.
Depresyon araştırmalarında dikkat, bellek ve karar verme güçlükleri sık karşılaşılan belirtiler arasında yer alır. NIMH de bu bilişsel değişimleri depresyonun olası işaretleri arasında saymaktadır. National Institute of Mental Health (NIMH)
Bununla birlikte, konsantrasyon sorununun tek bir nedeni yoktur. Uyku bozuklukları, tiroit hastalıkları, bazı ilaçlar, beslenme sorunları ve farklı nörolojik durumlar da benzer belirtiler oluşturabilir.
Bu nedenle, bir kişinin iş yerinde hata yapmaya başlaması veya ders çalışırken dikkatini toplayamaması doğrudan psikolojik bozukluk şeklinde yorumlanmamalıdır. Belirtinin ne zaman başladığı, hangi koşullarda arttığı ve başka fiziksel ya da duygusal değişimlerle birlikte görülüp görülmediği incelenmelidir.
[ B ]7. Kendini Sürekli Değersiz Görmek ve Aşırı Suçluluk Hissetmek
Kişinin kendisini eleştirmesi bazen hatalarından öğrenmesine yardımcı olabilir. Ancak eleştiri, sürekli bir değersizlik inancına dönüşüyorsa kişinin ruh sağlığını olumsuz etkileyebilir.
Örneğin, bir toplantıda hata yapan biri, “Bu konuda daha dikkatli olmalıydım” demek yerine “Ben hiçbir şeyi beceremiyorum” sonucuna varabilir. Burada belirli bir davranışın değerlendirilmesinden, kişinin bütün benliğini olumsuz biçimde tanımlamasına geçiş vardır.
Bilişsel psikoloji açısından bu tür genellemeler, düşüncelerin gerçekçi biçimde değerlendirilmesini zorlaştırabilir. Kişi başarılarını önemsizleştirirken başarısızlıklarını olduğundan büyük görebilir. Depresyonda değersizlik ve aşırı suçluluk duyguları da görülebilir.
Yine de öz eleştiri tek başına hastalık göstergesi değildir. Önemli olan bu düşüncelerin ne kadar katı olduğu, kişinin kendisine nasıl davrandığı ve yaşamını nasıl etkilediğidir.
Kendine sürekli zarar veren düşünceler geliştiren bir kişinin yalnızca daha olumlu düşünmeye zorlanması yerine, bu düşüncelerin nedenlerini anlamaya ve gerektiğinde psikolojik destek almaya yönlendirilmesi daha uygundur.
[ B ]8. Eskiden Keyif Veren Şeylere İlginin Azalması
Psikolojide anhedoni olarak adlandırılan durum, kişinin daha önce keyif aldığı etkinliklerden eskisi kadar haz alamamasıdır. Arkadaşlarla buluşmak, müzik dinlemek, spor yapmak veya sevilen bir uğraşla ilgilenmek artık anlamını yitirmiş gibi gelebilir.
Bu belirti özellikle depresyon açısından önemlidir. Ancak tek başına depresyon tanısı koydurmaz. Uzun çalışma saatleri, tükenmişlik, kronik hastalıklar ve yoğun stres de kişinin ilgi alanlarından uzaklaşmasına neden olabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ilgi kaybının geçici bir yorgunluktan mı kaynaklandığı, yoksa yaşamın birçok alanına yayılan kalıcı bir değişime mi dönüştüğüdür.
Örneğin, yalnızca yoğun bir iş haftasında hobilerine vakit ayıramayan biriyle, haftalar boyunca hiçbir şeyden zevk alamayan ve sosyal ilişkilerini de bırakan birini aynı şekilde değerlendiremeyiz.
Araştırmaların klinik açıdan önemi de burada ortaya çıkar: Belirtiler tek tek değil, bir arada ve kişinin önceki işlevselliğiyle karşılaştırılarak ele alınır.
[ B ]9. İlişkilerde Sürekli Güvensizlik ve Tekrarlayan Çatışmalar
Yakın ilişkilerde anlaşmazlık yaşamak normaldir. Ancak kişinin sürekli terk edileceğini düşünmesi, başkalarının niyetlerini otomatik olarak kötü yorumlaması veya küçük sorunları büyük çatışmalara dönüştürmesi ilişkilerde belirgin güçlükler yaratabilir.
Bu davranışlar bazen geçmişte yaşanan güven kırıcı deneyimlerle, bağlanma örüntüleriyle, kaygıyla veya iletişim becerilerindeki sorunlarla ilişkili olabilir. Fakat bir kişinin kıskanç davranması ya da ilişkilerinde sorun yaşaması, kendi başına herhangi bir kişilik bozukluğunu göstermez.
Örneğin, partnerinin geç cevap vermesini hemen aldatılma işareti olarak değerlendiren biri, belirsizlik karşısında yoğun kaygı yaşıyor olabilir. Başka bir kişi ise geçmişteki olumsuz deneyimleri nedeniyle yakınlaşmakta zorlanabilir.
Bu noktada empati, kişinin davranışlarını mazur görmek anlamına gelmez. Başkasının duygularını anlamaya çalışırken kendi sınırlarını korumak da gerekir. Sürekli aşağılanma, tehdit veya kontrol davranışları içeren bir ilişkide yalnızca iletişim biçimini düzeltmeye odaklanmak yeterli değildir.
[ B ]10. Ani Duygu Değişimleri ve Dürtüsel Davranışlar
Duyguların zaman içinde değişmesi insan olmanın doğal bir parçasıdır. Bununla birlikte, duygu durumunda belirgin ve alışılmadık değişimler yaşanması, özellikle davranışlarda ciddi sonuçlara yol açıyorsa dikkatle değerlendirilmelidir.
Örneğin, kişinin bir dönem kendisini aşırı enerjik hissetmesi, çok az uyumasına rağmen yorulmaması, düşüncelerinin hızlanması ve düşünmeden para harcaması önemli bir değişim örüntüsü olabilir. Böyle dönemler bazı kişilerde bipolar bozukluğun mani veya hipomani belirtileriyle ilişkili olabilir. Ancak yalnızca ruh hâlinin hızlı değişmesi bipolar bozukluk tanısı için yeterli değildir.
Dürtüsellik de benzer biçimde değerlendirilmelidir. Ani kararlar almak, riskleri önemsememek veya öfke anında sonuçlarını düşünmeden hareket etmek farklı nedenlerden kaynaklanabilir.
Klinik değerlendirmede belirtilerin ne kadar sürdüğü, kişinin önceki davranışlarından ne kadar farklı olduğu ve uyku, enerji, konuşma hızı, düşünce akışı gibi diğer özelliklerle birlikte görülüp görülmediği araştırılır.
[ B ]11. Alkol veya Diğer Maddeleri Duygusal Sorunlarla Baş Etmek İçin Kullanmak
Bazı insanlar stresli bir günün ardından rahatlamak, üzüntülerini bastırmak veya uyuyabilmek için alkol ya da başka maddelere yönelebilir. Bu kullanımın giderek sıklaşması ve duygusal sıkıntılarla baş etmenin temel yöntemi hâline gelmesi önemli bir uyarı işaretidir.
Madde kullanımı ile ruh sağlığı arasındaki ilişki karmaşıktır. Kişi psikolojik sıkıntılarını hafifletmek için madde kullanmaya başlayabilir; zaman içinde kullanımın kendisi uyku, duygu durumu, dikkat ve ilişkiler üzerinde ek sorunlar yaratabilir.
NIMH, depresyon belirtileri arasında alkol veya madde kullanımında artışın, dürtüselliğin ve sosyal çevreden uzaklaşmanın da görülebileceğini belirtmektedir. Bununla birlikte, bu davranışların her birinin depresyona özgü olmadığının altını çizmek gerekir. National Institute of Mental Health (NIMH)
Örneğin, her stres yaşadığında alkol tüketen bir kişi, zamanla başka baş etme yollarını kullanmakta zorlanabilir. Böyle bir durumda yalnızca tüketim miktarına değil, kullanımın amacı ve sonuçlarına da bakılmalıdır.
Buradaki temel soru şudur: Kişi alkol veya başka bir maddeyi keyif için mi kullanıyor, yoksa dayanmakta zorlandığı duyguları hissetmemek için mi? Bu ayrım, profesyonel değerlendirmede önemli bilgiler sağlayabilir.
[ B ]12. Kendine Zarar Verme Düşünceleri veya Yaşamın Anlamsız Olduğunu Hissetmek
En ciddi uyarı işaretlerinden biri, kişinin kendisine zarar verme düşünceleri yaşaması, yaşamını sonlandırmayı düşünmesi veya geleceğe ilişkin yoğun umutsuzluk hissetmesidir.
Bu tür düşünceler bazen kişinin yaşadığı acının dayanılmaz hâle geldiğini düşündürebilir. Ancak bunlar her zaman aynı psikolojik durumdan kaynaklanmaz ve kişinin dışarıdan nasıl göründüğüne bakılarak güvenilir biçimde anlaşılamayabilir.
İntihar düşüncelerini küçümsemek, kişinin dikkat çekmeye çalıştığını söylemek veya bu konuyu konuşmaktan kaçınmak doğru değildir. Böyle düşünceler yaşayan bir kişiyi yargılamadan dinlemek, doğrudan güvenliğini önemsemek ve profesyonel yardıma ulaşmasına destek olmak gerekir.
Kişi kendisine zarar verme tehlikesi altındaysa veya yakın zamanda bunu yapabileceğini düşünüyorsa yalnız bırakılmamalı; Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi üzerinden acil yardım istenmeli ve mümkünse en yakın acil servise başvurulmalıdır. Güvenliği tehlikeye atan araçlara erişimin sınırlandırılması da önemlidir.
NIMH, intihar düşünceleri veya kendine zarar verme dürtüleri ortaya çıktığında derhâl yardım alınmasını önermektedir. National Institute of Mental Health (NIMH)+1
Bu konuyu konuşurken unutulmaması gereken şey, kişinin yaşadığı sıkıntıların gerçek olduğudur. Yardım istemek güçsüzlük değil, güvenliği korumaya yönelik önemli bir adımdır.
[ B ]6. Dikkat Toplamakta, Hatırlamakta ve Karar Vermekte Zorlanmak
Psikolojik durumumuz yalnızca duygularımızı değil, düşünme biçimimizi de etkiler. Yoğun stres altında bir metni tekrar tekrar okumak zorunda kalmak, basit kararları ertelemek veya konuşulanları hatırlamakta zorlanmak mümkündür.
Depresyon araştırmalarında dikkat, bellek ve karar verme güçlükleri sık karşılaşılan belirtiler arasında yer alır. NIMH de bu bilişsel değişimleri depresyonun olası işaretleri arasında saymaktadır. National Institute of Mental Health (NIMH)
Bununla birlikte, konsantrasyon sorununun tek bir nedeni yoktur. Uyku bozuklukları, tiroit hastalıkları, bazı ilaçlar, beslenme sorunları ve farklı nörolojik durumlar da benzer belirtiler oluşturabilir.
Bu nedenle, bir kişinin iş yerinde hata yapmaya başlaması veya ders çalışırken dikkatini toplayamaması doğrudan psikolojik bozukluk şeklinde yorumlanmamalıdır. Belirtinin ne zaman başladığı, hangi koşullarda arttığı ve başka fiziksel ya da duygusal değişimlerle birlikte görülüp görülmediği incelenmelidir.
[ B ]7. Kendini Sürekli Değersiz Görmek ve Aşırı Suçluluk Hissetmek
Kişinin kendisini eleştirmesi bazen hatalarından öğrenmesine yardımcı olabilir. Ancak eleştiri, sürekli bir değersizlik inancına dönüşüyorsa kişinin ruh sağlığını olumsuz etkileyebilir.
Örneğin, bir toplantıda hata yapan biri, “Bu konuda daha dikkatli olmalıydım” demek yerine “Ben hiçbir şeyi beceremiyorum” sonucuna varabilir. Burada belirli bir davranışın değerlendirilmesinden, kişinin bütün benliğini olumsuz biçimde tanımlamasına geçiş vardır.
Bilişsel psikoloji açısından bu tür genellemeler, düşüncelerin gerçekçi biçimde değerlendirilmesini zorlaştırabilir. Kişi başarılarını önemsizleştirirken başarısızlıklarını olduğundan büyük görebilir. Depresyonda değersizlik ve aşırı suçluluk duyguları da görülebilir.
Yine de öz eleştiri tek başına hastalık göstergesi değildir. Önemli olan bu düşüncelerin ne kadar katı olduğu, kişinin kendisine nasıl davrandığı ve yaşamını nasıl etkilediğidir.
Kendine sürekli zarar veren düşünceler geliştiren bir kişinin yalnızca daha olumlu düşünmeye zorlanması yerine, bu düşüncelerin nedenlerini anlamaya ve gerektiğinde psikolojik destek almaya yönlendirilmesi daha uygundur.
[ B ]8. Eskiden Keyif Veren Şeylere İlginin Azalması
Psikolojide anhedoni olarak adlandırılan durum, kişinin daha önce keyif aldığı etkinliklerden eskisi kadar haz alamamasıdır. Arkadaşlarla buluşmak, müzik dinlemek, spor yapmak veya sevilen bir uğraşla ilgilenmek artık anlamını yitirmiş gibi gelebilir.
Bu belirti özellikle depresyon açısından önemlidir. Ancak tek başına depresyon tanısı koydurmaz. Uzun çalışma saatleri, tükenmişlik, kronik hastalıklar ve yoğun stres de kişinin ilgi alanlarından uzaklaşmasına neden olabilir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ilgi kaybının geçici bir yorgunluktan mı kaynaklandığı, yoksa yaşamın birçok alanına yayılan kalıcı bir değişime mi dönüştüğüdür.
Örneğin, yalnızca yoğun bir iş haftasında hobilerine vakit ayıramayan biriyle, haftalar boyunca hiçbir şeyden zevk alamayan ve sosyal ilişkilerini de bırakan birini aynı şekilde değerlendiremeyiz.
Araştırmaların klinik açıdan önemi de burada ortaya çıkar: Belirtiler tek tek değil, bir arada ve kişinin önceki işlevselliğiyle karşılaştırılarak ele alınır.
[ B ]9. İlişkilerde Sürekli Güvensizlik ve Tekrarlayan Çatışmalar
Yakın ilişkilerde anlaşmazlık yaşamak normaldir. Ancak kişinin sürekli terk edileceğini düşünmesi, başkalarının niyetlerini otomatik olarak kötü yorumlaması veya küçük sorunları büyük çatışmalara dönüştürmesi ilişkilerde belirgin güçlükler yaratabilir.
Bu davranışlar bazen geçmişte yaşanan güven kırıcı deneyimlerle, bağlanma örüntüleriyle, kaygıyla veya iletişim becerilerindeki sorunlarla ilişkili olabilir. Fakat bir kişinin kıskanç davranması ya da ilişkilerinde sorun yaşaması, kendi başına herhangi bir kişilik bozukluğunu göstermez.
Örneğin, partnerinin geç cevap vermesini hemen aldatılma işareti olarak değerlendiren biri, belirsizlik karşısında yoğun kaygı yaşıyor olabilir. Başka bir kişi ise geçmişteki olumsuz deneyimleri nedeniyle yakınlaşmakta zorlanabilir.
Bu noktada empati, kişinin davranışlarını mazur görmek anlamına gelmez. Başkasının duygularını anlamaya çalışırken kendi sınırlarını korumak da gerekir. Sürekli aşağılanma, tehdit veya kontrol davranışları içeren bir ilişkide yalnızca iletişim biçimini düzeltmeye odaklanmak yeterli değildir.
[ B ]10. Ani Duygu Değişimleri ve Dürtüsel Davranışlar
Duyguların zaman içinde değişmesi insan olmanın doğal bir parçasıdır. Bununla birlikte, duygu durumunda belirgin ve alışılmadık değişimler yaşanması, özellikle davranışlarda ciddi sonuçlara yol açıyorsa dikkatle değerlendirilmelidir.
Örneğin, kişinin bir dönem kendisini aşırı enerjik hissetmesi, çok az uyumasına rağmen yorulmaması, düşüncelerinin hızlanması ve düşünmeden para harcaması önemli bir değişim örüntüsü olabilir. Böyle dönemler bazı kişilerde bipolar bozukluğun mani veya hipomani belirtileriyle ilişkili olabilir. Ancak yalnızca ruh hâlinin hızlı değişmesi bipolar bozukluk tanısı için yeterli değildir.
Dürtüsellik de benzer biçimde değerlendirilmelidir. Ani kararlar almak, riskleri önemsememek veya öfke anında sonuçlarını düşünmeden hareket etmek farklı nedenlerden kaynaklanabilir.
Klinik değerlendirmede belirtilerin ne kadar sürdüğü, kişinin önceki davranışlarından ne kadar farklı olduğu ve uyku, enerji, konuşma hızı, düşünce akışı gibi diğer özelliklerle birlikte görülüp görülmediği araştırılır.
[ B ]11. Alkol veya Diğer Maddeleri Duygusal Sorunlarla Baş Etmek İçin Kullanmak
Bazı insanlar stresli bir günün ardından rahatlamak, üzüntülerini bastırmak veya uyuyabilmek için alkol ya da başka maddelere yönelebilir. Bu kullanımın giderek sıklaşması ve duygusal sıkıntılarla baş etmenin temel yöntemi hâline gelmesi önemli bir uyarı işaretidir.
Madde kullanımı ile ruh sağlığı arasındaki ilişki karmaşıktır. Kişi psikolojik sıkıntılarını hafifletmek için madde kullanmaya başlayabilir; zaman içinde kullanımın kendisi uyku, duygu durumu, dikkat ve ilişkiler üzerinde ek sorunlar yaratabilir.
NIMH, depresyon belirtileri arasında alkol veya madde kullanımında artışın, dürtüselliğin ve sosyal çevreden uzaklaşmanın da görülebileceğini belirtmektedir. Bununla birlikte, bu davranışların her birinin depresyona özgü olmadığının altını çizmek gerekir. National Institute of Mental Health (NIMH)
Örneğin, her stres yaşadığında alkol tüketen bir kişi, zamanla başka baş etme yollarını kullanmakta zorlanabilir. Böyle bir durumda yalnızca tüketim miktarına değil, kullanımın amacı ve sonuçlarına da bakılmalıdır.
Buradaki temel soru şudur: Kişi alkol veya başka bir maddeyi keyif için mi kullanıyor, yoksa dayanmakta zorlandığı duyguları hissetmemek için mi? Bu ayrım, profesyonel değerlendirmede önemli bilgiler sağlayabilir.
[ B ]12. Kendine Zarar Verme Düşünceleri veya Yaşamın Anlamsız Olduğunu Hissetmek
En ciddi uyarı işaretlerinden biri, kişinin kendisine zarar verme düşünceleri yaşaması, yaşamını sonlandırmayı düşünmesi veya geleceğe ilişkin yoğun umutsuzluk hissetmesidir.
Bu tür düşünceler bazen kişinin yaşadığı acının dayanılmaz hâle geldiğini düşündürebilir. Ancak bunlar her zaman aynı psikolojik durumdan kaynaklanmaz ve kişinin dışarıdan nasıl göründüğüne bakılarak güvenilir biçimde anlaşılamayabilir.
İntihar düşüncelerini küçümsemek, kişinin dikkat çekmeye çalıştığını söylemek veya bu konuyu konuşmaktan kaçınmak doğru değildir. Böyle düşünceler yaşayan bir kişiyi yargılamadan dinlemek, doğrudan güvenliğini önemsemek ve profesyonel yardıma ulaşmasına destek olmak gerekir.
Kişi kendisine zarar verme tehlikesi altındaysa veya yakın zamanda bunu yapabileceğini düşünüyorsa yalnız bırakılmamalı; Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi üzerinden acil yardım istenmeli ve mümkünse en yakın acil servise başvurulmalıdır. Güvenliği tehlikeye atan araçlara erişimin sınırlandırılması da önemlidir.
NIMH, intihar düşünceleri veya kendine zarar verme dürtüleri ortaya çıktığında derhâl yardım alınmasını önermektedir. National Institute of Mental Health (NIMH)+1
Bu konuyu konuşurken unutulmaması gereken şey, kişinin yaşadığı sıkıntıların gerçek olduğudur. Yardım istemek güçsüzlük değil, güvenliği korumaya yönelik önemli bir adımdır.